શા માટે બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ શુગર અને કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ કરાવવી એ હૃદયરોગને અટકાવવા માટેના સૌથી સરળ પગલાંમાંથી એક હોઈ શકે છે
એક વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ અનુભવી શકે છે, જ્યારે બીજી બાજુ હૃદયરોગનું જોખમ અંદરખાને શાંતિથી વધી રહ્યું હોય છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હાઈ બ્લડ શુગર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ, સ્થૂળતા અને તમાકુનું સેવન હંમેશાં નોંધપાત્ર લક્ષણો દર્શાવતા નથી, છતાં તે હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધારી શકે છે.
WHO ના તાજેતરના અંદાજો આ સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે. ૨૦૨૨માં વિશ્વભરમાં હૃદયરોગ (કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર ડિસીઝ) ના કારણે અંદાજે ૧.૯૮ કરોડ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા, જે વિશ્વભરમાં થતા કુલ મૃત્યુના લગભગ ૩૨% હિસ્સો ધરાવે છે. આ મૃત્યુમાંથી, ૮૫% હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકના કારણે થયા હતા.
ભારતના આંકડા વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રિવેન્ટિવ સ્ક્રીનિંગ (નિવારક તપાસ) શા માટે મહત્વપૂર્ણ બની છે. વર્લ્ડ હાર્ટ ફેડરેશનની ભારત માટેની કન્ટ્રી પ્રોફાઇલ અનુસાર, ભારતમાં હૃદયરોગથી ૩૧.૬ લાખ મૃત્યુ નોંધાયા હતા, જેમાં વય-પ્રમાણિત (age-standardised) CVD મૃત્યુદર દર ૧,૦૦,૦૦૦ ની વસ્તીએ ૨૭૪ હતો.
દેશનો રાષ્ટ્રીય સ્ક્રીનિંગ કાર્યક્રમ પણ હૃદયરોગના બે મહત્વપૂર્ણ જોખમી પરિબળોનું વિશાળ પ્રમાણ છતું કરી રહ્યો છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ સુધીમાં, ભારત સરકારના પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરોએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે NP-NCD કાર્યક્રમ હેઠળ ૪૦.૮૭ કરોડથી વધુ લોકોનું હાઈપરટેન્શન (હાઈ બ્લડ પ્રેશર) માટે અને ૪૦.૬૯ કરોડ લોકોનું ડાયાબિટીસ માટે સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં ૭ કરોડ હાઈપરટેન્શનના નિદાન અને ૪.૬૮ કરોડ ડાયાબિટીસના નિદાન નોંધાયા હતા.
ગુજરાતનો સ્ક્રીનિંગ કાર્યક્રમ એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાનિક પરિપ્રેક્ષ્ય પૂરો પાડે છે. ગુજરાત પરના નોંધાયેલા નેશનલ NCD પોર્ટલના ડેટા અનુસાર, ગુજરાતમાં ૩૦ વર્ષ અને તેથી વધુ વયના લગભગ ૧.૬૮ કરોડ લોકોનું બિન-ચેપી રોગો (non-communicable diseases) માટે સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. આ તપાસમાં ૩૯.૪૭ લાખ લોકોમાં હાઈપરટેન્શન અને ૨૯.૭૭ લાખ લોકોમાં ડાયાબિટીસ હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
આ આંકડા માત્ર સ્ક્રીનિંગ કાર્યક્રમના તારણો દર્શાવે છે અને તેને સમગ્ર ગુજરાતની વસ્તીમાં હૃદયરોગના કુલ વ્યાપ તરીકે ન ગણવા જોઈએ.
ડૉ. Parth Thakkar,Interventional Cardiologist,MD(med)DrNB(Cardiology) સરસ્વતી હોસ્પિટલના: જણાવ્યા અનુસાર, હૃદયરોગના નિવારણમાં સૌથી મોટી ખામી એ છે કે લોકો ઘણીવાર તેમના હૃદયના સ્વાસ્થ્યને ગંભીરતાથી લેતા પહેલાં લક્ષણો દેખાવાની રાહ જોતા હોય છે.
“લોકો તેમના હૃદય માટે જે સૌથી મહત્વપૂર્ણ કામ કરી શકે છે તે એ છે કે તેઓ પોતાના ‘નંબર્સ’ જાણે. વ્યક્તિ જ્યારે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય અનુભવતી હોય ત્યારે પણ બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ શુગર અને કોલેસ્ટ્રોલ આપણને હૃદયરોગના જોખમ વિશે ઘણું બધું જણાવી શકે છે. તપાસ કરાવતા પહેલા છાતીમાં દુખાવો થવાની કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવાની રાહ જોવી એ કોઈ નિવારક વ્યૂહરચના નથી.”
નિષ્ણાત આગળ સમજાવે છે કે હૃદયરોગનું નિવારણ એ કટોકટીના પ્રતિભાવ (ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ) ને બદલે નિયમિત સ્વાસ્થ્ય સંભાળનો ભાગ બનવો જોઈએ.
“આપણે હૃદય આપણને ચેતવણી આપે તેની રાહ જોવાની જરૂર નથી. નિયમિત મોનિટરિંગ, ખાસ કરીને એવા લોકો માટે જેમના પરિવારમાં નાની ઉંમરે હૃદયરોગનો ઇતિહાસ હોય, હાઈપરટેન્શન, ડાયાબિટીસ, સ્થૂળતા અથવા તમાકુનું સેવન કરતા હોય, તે આપણને જોખમ ઓળખવામાં અને વહેલા પગલાં લેવામાં મદદ કરે છે. નિવારણ એ ડર વિશે નથી; તે સમયસર નિર્ણયો લેવા માટે પૂરતી માહિતી ધરાવવા વિશે છે.”
WHO પણ હૃદયરોગ ઘટાડવાના એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ તરીકે હૃદયરોગના જોખમી પરિબળોને વહેલાસર ઓળખવા અને તેના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન પર ભાર મૂકે છે.
તેથી આ વિશ્વ હૃદય દિવસે, સંદેશ એકદમ સરળ છે: તમારું હૃદય કંઈક કહે તેની રાહ ન જુઓ—તમારા ‘નંબર્સ’ જાણીને શરૂઆત કરો.
