ભવાઈ લોકકળાને જીવંત રાખવા ડો રાજેશ ભોજક આધુનિક ભવાઇ ના 365 વેશ લખશે: અસાઈત ઠાકરે રચેલા ભવાઈ વેશો બાદ વેશો લખવાની પરંપરા ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ
ભવાઈ શબ્દને પુનઃ સન્માન અપાવવા અને ભવાઈ શબ્દને અપમાનિત કરતા પરિબળોને જવાબ આપવા માટે સિનિયર પત્રકાર ડૉ રાજેશ ભોજક એક અનોખો પ્રયાસ આધુનિક ભવાઈના વેશો ની રચના દ્વારા કરી રહ્યા છે.
અસાઈત ઠાકરે લખેલા 360 વેશો ને જીવંત રાખવા તેમણે બીડું ઉઠાવ્યું છે. ભવાઈ એ પ્રાચીન લોકકલા છે ,જેનું અધિપત્ય નાયક ભોજક વ્યાસ જ્ઞાતિ સમાજ આજે પણ ભોગવે છે .અસાઇત ઠાકર દ્વારા લખવામાં આવેલ વિવિધ વેશો આજે દુર્લભ અને અપ્રાપ્ય છે જેમાંથી અમુક જ વેશો અત્યારે ઉપલબ્ધ છે .બીજી તરફ ભવાઈ શબ્દનો ઉપયોગ રાજકીય કે અન્ય સંસ્થાઓની હુંસાતુશી અથવા નાની મોટી ગરબડો અથવા કોઈ પ્રાસંગિક ઉપમા આપીને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ રીતે ભવાઈ શબ્દને અપમાનિત થતો બચાવવા માટે અને ભવાઈને પુન:જીવિત કરવા માટે સિનિયર પત્રકાર ડોરાજેશ ભોજકે આધુનિક ભવાઈના 365 વેશો લખવાનું બીડું ઉઠાવ્યું છે .તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે આ આધુનિક ભવાઈના વેશો ફરીથી લોકોને ભવાઈ તરફ લઈ જશે. એ ભવાઈને માન આપવા માટે એક નવી પેઢી માટે માર્ગદર્શક બની રહેશે અને ભવાઈનો ઉપહાસ કરનાર પરિબળોને તેમના ઉપાસની પણ વ્યંગ રૂપે ભવાઈના રૂપમાં જવાબ મળી જશે. ડો રાજેશ ભોજક ગુજરાત સમાચાર, સંદેશ, વેસ્ટન ટાઇમ્સ, મુંબઈ સમાચાર જન્મભૂમિ અને અમુક ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયામાં ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે લેખન પર તેમનું પ્રભુત્વ છે અને ખાસ કરીને શીધ્ર લેખન કોઈપણ વિષય પર તાત્કાલિક કોઈપણ પ્રકારનું લેખન લખવાની એમની માસ્ટરી છે .ડો રાજેશ ભોજક એ જણાવ્યું હતું કે 365 વેશ લખીને તેઓ એક નવી દિશા થી લોકોને ભવાઈ લોકકળા સાથે અવગત કરાવશે. તેમાં આધુનિકતાની છાંટ નાખીને નવું સ્વરૂપ આપશે .કારણ કે અસાઈ ઠાકરે લખેલા વેશો સામે પોતાની સરખામણી કરવી એ યોગ્ય નથી, પરંતુ 365 વેશ આધુનિક રીતે લખવીને તેમના કાર્યને આગળ વધારવું એ ગૌરવપૂર્ણ બાબત છે. ડો રાજેશભાઈ જણાવ્યું હતું કે લગભગ એક વર્ષની અંદર આ 365 વેશ લખીને પૂર્ણ થશે તેને એક પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ કરવાની પણ ઈચ્છા તેઓ દર્શાવે છે. સરવાળે ભવાઈને જીવંત રાખવા માટે અને ભવાઈને પુનઃસ્થાપન કરવા માટે ,સાથે ભવાઈ શબ્દનું અપમાન થતું અટકાવવા માટે એમણે આ પગલું ભર્યું છે. અમદાવાદમાં રહેતા ડો રાજેશ ભોજક એ સિનિયર પત્રકાર છે અને લેખન, મોટીવેશન ,સેવા સહિત અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં સંકળાયેલા છે.
અસાઈત ઠાકર (અસાઇત ઠાકર અથવા અસાઇત શ્રીધર ઠાકર) ભવાઈના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે. ગુજરાતના લોકનાટ્ય ભવાઈના સ્થાપક તરીકે તેઓ જાણીતા છે અને લોકવાયકા અનુસાર તેમણે આશરે 360 કે 365 વેશ (ભવાઈના નાટ્ય-વેશ અથવા એકાંકી/નાટકીય ભાગ) લખ્યા હોવાનું કહેવાય છે.પરંતુ ઐતિહાસિક અને સાહિત્યિક સંદર્ભોમાં આ સંખ્યા લોકપ્રિય પરંપરા અને અંદાજ પર આધારિત છે. તમામ 365 વેશોની સંપૂર્ણ અને અધિકૃત યાદી આજે ઉપલબ્ધ નથી, કારણ કે:સમયના પ્રવાહમાં ઘણા વેશ ખોવાઈ ગયા છે.
લગભગ 60 જેટલા વેશ જ જીવંત અથવા દસ્તાવેજીકૃત સ્વરૂપે બચ્યા છે (કેટલાકમાં અસાઈતનું નામ પણ જોવા મળે છે).
અસાઈત ઠાકરના સમયગાળો 14મી સદી (આશરે 1320-1400)નો માનવામાં આવે છે.
અસાઈત ઠાકર રચિત કેટલાક જાણીતા અને પ્રચલિત ભવાઈ વેશોના નામ નીચે મુજબ છે (વિવિધ સ્ત્રોતો જેમ કે લોકભવાઈ પરંપરા, પુસ્તકો અને વેબસાઇટ્સ પરથી મળેલી માહિતી આધારે):કાન-ગોપી (કાનગોપી)
હંસાવલી
સમુદ્ર મંથન
દક્ષિણી યાણ
મહાદેવ
મારવાડણ
સાધુનો વેશ
રામદેવ (સૌથી પ્રાચીન માનવામાં આવે છે)
જસમા-ઓડણ (ઐતિહાસિક વેશ)
વિકો સિસોદીઓ
જૂઠણ
પઠાણ-બામણી
કજોડો
ભવાઈના વેશો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે:સામાજિક વેશ (સમાજની કુરીતિઓ, વહેમો વગેરે પર વ્યંગ્ય)
પૌરાણિક વેશ (દેવી-દેવતાઓની કથાઓ)
ઐતિહાસિક વેશ (ઐતિહાસિક ઘટનાઓ/પાત્રો પર આધારિત)
આજે પણ ભવાઈની પરંપરા જીવંત છે અને ઘણા વેશો ભવૈયા (ભવાઈ કલાકારો) દ્વારા ભજવાય છે.
ભવાઈ ગુજરાતનું સૌથી પ્રાચીન અને વિશિષ્ટ લોકનાટ્ય (folk theatre) છે, જે આશરે 700 વર્ષ જૂનું માનવામાં આવે છે. તે 14મી સદીમાં (આશરે 1320-1390)ના સમયગાળામાં વિકસ્યું અને આજે પણ ઉત્તર ગુજરાતના ગામડાઓમાં જીવંત છે.ભવાઈનો ઉદ્ભવ અને અસાઈત ઠાકરની ભૂમિકાભવાઈના જનક (પ્રણેતા) અસાઈત ઠાકર (અસાઇત ઠાકર અથવા આસારામ ઠાકર) માનવામાં આવે છે. તેઓ સિદ્ધપુરના ઔદિચ્ય સહસ્ર બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં જન્મેલા હતા અને કથાકાર તરીકે પ્રખ્યાત હતા.લોકવાયકા અનુસાર:ઊંઝા ગામના હેમા પટેલ (અથવા હુમલા પટેલ)ની દીકરી ગંગાનું અપહરણ મુસ્લિમ સરદાર (કેટલીક કથાઓમાં અલાઉદ્દીન ખિલજીના સિપાહી) દ્વારા થયું.
અસાઈત ઠાકરે ગંગાને બચાવવા માટે તેને પોતાની દીકરી કહી અને સરદારની શરત મુજબ ગંગા સાથે ભોજન કર્યું (જે તે સમયે બ્રાહ્મણો માટે અસ્વીકાર્ય હતું).
આ કારણે બ્રાહ્મણ સમાજે તેમને નાત-બહાર કર્યા.
ત્યારબાદ અસાઈતે ગામેગામ ભટકીને સામાજિક કુરીતિઓ, વહેમો અને અંધશ્રદ્ધા પર વ્યંગ્યાત્મક નાના-નાના નાટ્ય-વેશ (skits) રચ્યા અને ભજવ્યા, જે ભવાઈનો આધાર બન્યા.
લોકવાયકા મુજબ તેમણે આશરે 360-365 વેશ લખ્યા, પરંતુ આજે માત્ર 60 જેટલા જ જીવંત અથવા દસ્તાવેજીકૃત છે.
ભવાઈનું નામ ‘ભવ’ (જગત/ભવસાગર) + ‘આઇ’ (માતા/જગદંબા) પરથી પડ્યું છે, અને તે માતાજી (અંબા/શક્તિ)ની ભક્તિ સાથે જોડાયેલું છે. નવરાત્રિમાં અંબાજી મંદિરે ભવાઈ ભજવાય છે.ભવાઈના વિકાસ અને લાક્ષણિકતાઓપ્રારંભિક સ્વરૂપ: મંદિરોમાં ધાર્મિક ઉત્સવોમાં શરૂ થયું, પછી ગામના ચોકમાં (ચાચર) વર્તુળાકાર મંચ પર ભજવાયું.
પ્રકાર: સામાજિક (વ્યંગ્યાત્મક), પૌરાણિક (રામાયણ-મહાભારત કથાઓ), ઐતિહાસિક (જેમ કે જસમા-ઓડણ).
અભિનય: પુરુષો જ સ્ત્રી-પુરુષ બંને પાત્રો ભજવે (કાંચળિયો = સ્ત્રી વેશ).
સંગીત અને વાદ્ય: ભૂંગળ (મુખ્ય વાદ્ય, 6 ફૂટ લાંબું તાંબાનું શિંગું), પખાવજ, ઝાંઝ, ઢોલક, મંજીરા વગેરે. ગીતો, નૃત્ય (કેયરબો = રોટા/શીશા સાથે નાચ) અને હાસ્ય અનિવાર્ય.
મંડળી: ભવાઈયા (Targala/Vyas/Naik સમુદાય)ની મંડળીઓ, નેતાને ‘મુખી’ અથવા ‘નાયક’ કહેવાય.
ઉદ્દેશ: મનોરંજન + સમાજ સુધારણા (કુરીતિઓ પર વ્યંગ્ય).
આજની સ્થિતિ અને પડકારોઆધુનિક યુગમાં ભવાઈ ઘટી રહી છે (સિનેમા, ટીવી, મોબાઈલના કારણે), પરંતુ કેટલાક કલાકારો અને સંસ્થાઓ (જેમ કે ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નાટક અકાદમી) તેને જીવંત રાખવા પ્રયત્નશીલ છે. નવા પ્રયોગો પણ થઈ રહ્યા છે.ભવાઈ એ માત્ર નાટક નથી, પણ ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ, સમાજજાગૃતિ અને સામાજિક સંવાદનું જીવંત પ્રતીક છે.
